Pytaj - odpowiemy
 

Pytania do projektu ustawy "Prawo o organizmach genetycznie zmodyfikowanych"

Pytanie: Kto przygotował projekt ustawy?

Odpowiedź: Projekt ustawy „Prawo o organizmach genetycznie zmodyfikowanych” został przygotowany w Ministerstwie Środowiska. Projekt został opracowany w oparciu o Dyrektywy Unii Europejskiej nr 90/219/EWG z dnia 23 kwietnia 1990 r. w sprawie ograniczonego stosowania mikroorganizmów zmodyfikowanych genetycznie oraz dyrektywy 2001/18/WE z dnia 12 marca 2001 r. w sprawie zamierzonego uwalniania do środowiska organizmów zmodyfikowanych genetycznie i uchylającej dyrektywę Rady 90/220/EWG. Projekt został też opracowany zgodnie z Ramowym Stanowiskiem Rządu RP przyjętym przez Radę Ministrów 7 marca br.
Projekt ustawy wprowadza też regulacje prawne, mające na celu zapewnienie stosowania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej następujących rozporządzeń Parlamentu Europejskiego i Rady:
1) rozporządzenia (WE) nr 1829/2003 z dnia 22 września 2003 r. w sprawie genetycznie zmodyfikowanej żywności i paszy,
2) rozporządzenia (WE) nr 1830/2003 z dnia 22 września 2003 r. dotyczące możliwości śledzenia i etykietowania organizmów zmodyfikowanych genetycznie oraz możliwości śledzenia żywności i produktów paszowych wyprodukowanych z organizmów zmodyfikowanych genetycznie i zmieniające dyrektywę 2001/18/WE oraz
3) rozporządzenia (WE) nr 1946/2003 z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie transgranicznego przemieszczania organizmów genetycznie zmodyfikowanych.
 

Pytanie: Dlaczego zaistniała potrzeba opracowania nowego projektu?

Odpowiedź: Od chwili uchwalenia ustawy z dnia 22 czerwca 2001 r. o organizmach genetycznie zmodyfikowanych nastąpiły poważne zmiany w przepisach Unii Europejskiej z zakresu organizmów genetycznie zmodyfikowanych. Projekt ustawy ma na celu pełne dostosowanie przepisów krajowych do wymogów Dyrektywy 2001/18/WE. Dodatkowo od 1 maja 2004r, czyli od chwili przystąpienia RP do Wspólnoty Europejskiej Polski zostały przyjęte dwa zasadnicze rozporządzenia w zakresie organizmów genetycznie zmodyfikowanych: rozporządzenie nr 1829/2003/WE i rozporządzenie nr 1830/2003/WE. Na podstawie dyrektywy 90/219/EWG oraz dyrektywy 2001/18/WE wydano szereg decyzji Komisji Europejskiej, skierowanych do poszczególnych państw członkowskich Unii Europejskiej. Z chwilą uzyskania przez Rzeczpospolitą Polską członkostwa w Unii Europejskiej stało się konieczne podjęcie działań, mających na celu przeniesienie treści tych decyzji na poziom prawa krajowego. W 2003 r. zostało również wydane rozporządzenie nr 1946/2003/WE, stanowiące transpozycję na płaszczyźnie prawa wspólnotowego postanowień Protokołu kartageńskiego o bezpieczeństwie biologicznym do Konwencji o różnorodności biologicznej, co również jest przesłanką do podjęcia działań ustawodawczych, mających na celu zapewnienie stosowania postanowień tego rozporządzenia.
Zaproponowane zmiany legislacyjne obejmują również swoim zakresem także inne ustawy, które pozostają w związku z problematyką dotyczącą organizmów genetycznie zmodyfikowanych i ich prawnej reglamentacji, a m. in. ustawę z dnia 6 marca 1981 r. o Państwowej Inspekcji Pracy, ustawę z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej, ustawę z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska, ustawę z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej, ustawę z dnia 9 września 2000 r. o opłacie skarbowej, ustawę z dnia 15 grudnia 2000 r. o Inspekcji Handlowej, ustawę z dnia 21 grudnia 2000 r. o jakości handlowej artykułów rolno – spożywczych, ustawę z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne, ustawę z dnia 18 grudnia 2003 r. o ochronie roślin, ustawę z dnia 29 stycznia 2004 r. o Inspekcji Weterynaryjnej, ustawę z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej.
Realizacja celów, które miały na celu dostosowanie przepisów krajowych do wymogów przepisów wspólnotowych jak też uporządkowanie polskiego systemu prawnego ze względu na ilość dokonanych zmian, nie mogła ograniczyć się jedynie do dokonania nowelizacji ustawy o organizmach genetycznie zmodyfikowanych. Zakres i liczba projektowanych zmian są znaczne, a zmiany mają zasadnicze znaczenie dla instytucji, o których mowa w projekcie. Wobec powyższego opracowanie nowej ustawy, uchylającej obowiązującą ustawę było szczególnie uzasadnione.
 

Pytanie: Czy projekt nie jest zbyt rygorystyczny i czy jest zgodny z przepisami UE?

Odpowiedź: Projekt ustawy „Prawo o organizmach genetycznie zmodyfikowanych” dokonuje wdrożenia postanowień prawa europejskiego w zakresie GMO oraz postanowień Ramowego Stanowiska Polski dotyczącego organizmów genetycznie zmodyfikowanych, przyjętego przez Radę Ministrów w dniu 7 marca 2006 r. O zgodności projektu z przepisami UE zadecyduje Komisja Europejska, której projekt ustawy będzie notyfikowany.

Pytanie: Czy i dlaczego dawne pozwolenia udzielane naukowcom na prace z GMO stracą ważność z wejściem w życie nowelizacji?

Odpowiedź: Decyzje ostateczne w sprawie zgody na zamknięte użycie organizmów genetycznie zmodyfikowanych, wydane na podstawie przepisów ustawy z dnia 22 czerwca 2001 r. o organizmach genetycznie zmodyfikowanych, zachowują ważność do dnia upływu terminu, na który zostały wydane. W myśl nowej ustawy jednostki, które uzyskały decyzje na zamknięte użycie będą mieć obowiązek złożenia wniosku o wydanie zezwolenia na utworzenie i prowadzenie zakładu inżynierii genetycznej. Złożenie tego wniosku w terminie dwóch miesięcy od wejścia w życie nowej ustawy pozwoli na utrzymanie w mocy dotychczasowych decyzji wydanych przez ministra właściwego ds. środowiska na zamknięte użycie GMO. Nowa ustawa w porównaniu do obecnej ustawy wprowadza dwie kategorie decyzji w przypadku zamkniętego użycia:

1) zezwolenia na prowadzenie zakładu inżynierii genetycznej oraz

2) decyzje na zamknięte użycie

Dwie kategorie decyzji wynikają z wymogów Dyrektywy 90/219/EWG oraz zmieniającej ją Dyrektywy 98/81/WE. Dyrektywy przewidują konieczność składania do krajowych organów kompetentnych odrębnych wniosków na tzw „facilities” oraz odrębnych na „activities”.

Na podstawie nowej ustawy wniosek w sprawie uzyskania zezwolenia na uzyskanie i prowadzenie zakładu inżynierii genetycznej będzie składany przez wnioskodawcę jednorazowo i uaktualniany w przypadku zajścia zmian. Zmieni to dotychczasowy stan prawny, nakładający na wnioskodawców konieczność podawania w jednym wniosku na zamknięte użycie GMO wyczerpujących informacji o wyposażeniu laboratoriów i dołączania planów tych laboratoriów, co skutkuje niepotrzebnym powielaniem tych samych informacji w przypadku wniosków na zamknięte użycie składanych przez jedną instytucję. Np. Uniwersytet, który składa 20 wniosków na  zamknięte użycie GMO. W świetle obowiązujących przepisów w każdym z 20 wniosków muszą znajdować się informacje o pomieszczeniach, wyposażeniu, planach ochronnych zaś na podstawie nowych przepisów Uniwersytet będzie zobowiązany do złożenia jednego kompleksowego wniosku dotyczącego części technicznej.

Pytanie: W jakim trybie jednostki badające GMO mają uzyskiwać status „zakładów inżynierii genetycznej”? Dlaczego o tym, co może być zakładem, a co nie, mają decydować urzędnicy?

Odpowiedź: Status zakładu inżynierii genetycznej będzie nadawany w drodze decyzji w trybie, jaki przewiduje ustawa Prawo o organizmach genetycznie zmodyfikowanych w związku z kodeksem postępowania administracyjnego. Status taki będzie nadawany na wniosek użytkownika, a nie urzędnika i postępowanie będzie kończyło się wydaniem decyzji. To od wnioskodawcy zależy, jakie pomieszczenia w obrębie jego siedziby będą przystosowane do wykonywania prac zamkniętego użycia. To wnioskodawca decyduje o umieszczeniu kompleksowej informacji dotyczącej zakresu technicznego we wniosku na uzyskanie statusu i prowadzenie zakładu inżynierii genetycznej. Definicja zakładu inżynierii genetycznej jest bardzo precyzyjna i wyklucza dowolność w podejmowaniu decyzji.

Wszystkie nowe regulacje w zakresie utworzenia i prowadzenia zakładów inżynierii genetycznej wynikają wprost z transpozycji przepisów dyrektywy 90/219/EWG oraz zmieniającej ją Dyrektywy 98/81/WE w sprawie zamkniętego użycia mikroorganizmów zmodyfikowanych genetycznie.

Pytanie: Dlaczego projekt jest tak restrykcyjny w kwestii transportu GMO? Zgodnie z jego zapisem jeden naukowiec nie może np. zanieść drugiemu do domu probówki z grzybem o jednym zmienionym genie?

Odpowiedź: Przepisy ustawy nie obejmują kwestii transportu. Postawione pytanie wynika z niezrozumienia treści przepisów. Przepisy zamkniętego użycia nie dotyczą kwestii transportu ani przemieszczania. Domyślić należy się, że pytanie dotyczy projektowanego art. 12, lecz ten artykuł ma zastosowanie tylko do sytuacji transgranicznego przemieszczania genetycznie zmodyfikowanych organizmów jako produktów, które mają być wykorzystane podczas zamkniętego użycia. Np. sytuacja taka będzie miała zastosowanie do genetycznie zmodyfikowane zwierząt, które mają być sprowadzone i wykorzystane w zamkniętym użyciu na terenie RP. Wówczas w decyzji na zamknięte użycie minister środowiska będzie określał sposób oznakowania przesyłki zawierającej genetycznie zmodyfikowany organizm przeznaczony do zamkniętego użycia.

Pytanie: Dlaczego dane na temat badań o GMO mają być ogólnie dostępne? Co w takim razie np. z ochroną patentową? Dlaczego Rząd chce udostępniać informacje o GMO społeczeństwu tak, jakby to było coś znacznie gorszego od trucizny czy izotopów? Czy ustawodawca nie boi się, że zostanie to źle wykorzystane?

Odpowiedź: Stworzenie przepisów gwarantujących dostępność danych o GMO wynika z konieczności dostosowania prawa krajowego do prawa wspólnotowego w tym zakresie. W UE kwestie udziału społeczeństwa w decyzjach dotyczących środowiska reguluje Dyrektywa Rady 90/313/EWG w sprawie swobody dostępu do informacji o środowisku. Kwestie udziału społeczeństwa w procesie podejmowania decyzji dotyczących GMO regulują: wspomniana wyżej Dyrektywa 90/219/EWG i zmieniająca ją Dyrektywa 98/81/WE oraz Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2001/18/WE w sprawie zamierzonego uwalniania do środowiska organizmów zmodyfikowanych genetycznie. Polska ratyfikowała ponadto 2 umowy międzynarodowe dotyczące m.in. zapewnienia udziału społeczeństwa w decyzjach dotyczących GMO (Konwencja z Aarhus oraz Protokół Kartageński o bezpieczeństwie biologicznym).

Podkreślić należy, że społeczeństwu udzielaną są tylko informacje, które nie są zastrzeżone przez wnioskodawców jako poufne, podlegające patentowaniu, zagrażające konkurencyjnej pozycji na rynku itd. O dostępie informacji decyduje wnioskodawca w porozumieniu z urzędem wydającym decyzję. Podkreślić należy też, że dotychczasowe przepisy, które obowiązują od ponad 5 lat również gwarantują dostępność do informacji w sprawach GMO i zapewniają udział społeczeństwa w postępowaniu o wydanie decyzji w sprawach GMO. Nowe przepisy w tym zakresie nie stwarzają nowych wymagań w stosunku do przepisów obecnych.
Każdy wnioskodawca ma prawo zastrzec te informacje, których ujawnienie ma wpływ na ochronę tajemnicy handlowej i przemysłowej, włączając w to własność intelektualną, np. dane dotyczące konstruktu, które stanowią własność intelektualną i znajdują się w fazie patentowania. Zgodnie z artykułem 19 Dyrektywy Rady 98/81/WE oraz w związku z tym zgodnie z przepisami krajowymi w żadnej sytuacji nie mogą być traktowane jako poufne następujące informacje:
- ogólna charakterystyka GMM, nazwisko (nazwa) i adres powiadamiającego, lokalizacja użycia, - klasa zamkniętego użycia i środki ograniczające rozprzestrzenianie, - ocena przewidywalnych skutków, w szczególności wszelkich szkodliwych skutków dla zdrowia ludzkiego i środowiska.
Minister Środowiska oraz organy kontrolne upoważnione w ustawie o organizmach genetycznie zmodyfikowanych do wykonywania kontroli są zobowiązane do nie ujawniania stronom trzecim żadnych informacji, o których zdecydowano, że są poufne. Tak samo do zachowania poufności zobowiązani są członkowie Komisji ds. GMO, którzy otrzymują kompletne materiały i na ich podstawie wypracowują opinię dla ministra środowiska.
 

Pytanie: Dlaczego projekt ustawy nie był konsultowany z żadnym uniwersytetem, akademią rolniczą ani medyczną, a więc jednostkami, w których robi się najwięcej badań nad GMO?

Odpowiedź: Projekt ustawy „Prawo o organizmach genetycznie zmodyfikowanych” został, w trybie przewidzianym prawem, wysłany do uzgodnień społecznych. Na liście jednostek, które reprezentują naukę znalazły się m. in Wydział II Nauk Biologicznych PAN, Wydział V Nauk Rolniczych i Leśnych PAN, Komitet ds. Biotechnologii PAN, Federacja Biotechnologii, Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin. Projekt został również przekazany członkom Komisji ds. GMO działającej przy ministrze środowiska. Członkowie komisji ds. GMO reprezentują nie siebie samych lecz odpowiednią jednostkę naukową, przy której są afiliowani. Dodatkowo projekt był dwa tygodnie umieszczony na publicznym serwerze Ministerstwa Środowiska w miejscu, gdzie znajdują się wszystkie akty prawne skierowane do konsultacji. Kolejne projekty aktów prawnych dotyczących GMO będą również wysyłane do Konferencji Rektorów Szkół Wyższych.

Zagadnienia ogólne

Pytanie: Czy do badań nad genetycznie zmodyfikowanymi odmianami kukurydzy MON810 produkowanymi przez firmę Monsanto, które uzyskały pozwolenie Komisji Europejskiej na ich hodowlę, wymagana jest zgoda Ministra Środowiska?
Odpowiedź: We wrześniu 2004 Komisja Europejska podjęła decyzję o dodaniu do listy nasion dopuszczonych do sprzedaży na terenie UE 17 odmian zmodyfikowanej kukurydzy MON810. Dlatego też nie jest wymagana zgoda Ministra Środowiska na doświadczenia z tymi odmianami.
 
Pytanie: Czy każde sprowadzane warzywa i owoce muszą przejść badania pod kątem obecności GMO? Czy wystarczy tylko zaświadczenie producenta, że żywność nie była modyfikowana genetycznie? Jaką można mieć pewność opierając się wyłącznie na zaświadczeniu producenta?
Odpowiedź: Zgodnie z obowiązującym w Polsce Rozporządzeniem Wspólnotowym 1830/2003/WE obowiązuje zasada znakowania produktów GMO w celu zagwarantowania możliwości śledzenia ich obecności "od pola do stołu". Zgodnie z tą zasadą każda partia towaru genetycznie zmodyfikowanego na każdym etapie produkcji powinna być odpowiednio znakowania, a informacja o tym, iż jest to produkt GM powinna być przekazywana każdemu kolejnemu odbiorcy, przedsiębiorcy itd. Deklaracja dostawcy, że mamy do czynienia z produktem GM lub nie zmodyfikowanym jest tylko deklaracją i od uczciwości dostawcy zależy, czy informuje on rzetelnie czy też nie.
Dla odbiorcy towaru w przypadku zakupu takiego produktu i ewentualnym późniejszym wykryciu, że jest to towar genetycznie zmodyfikowany oznacza to koszty i dochodzenie swoich praw. W takich sytuacjach najlepszym zabezpieczeniem jest świadectwo laboratoryjne jakiegokolwiek akredytowanego laboratorium. Prawo nie nakazuje przeprowadzania badań laboratoryjnych dla różnych grup producentów w celu zabezpieczenia ich interesów, nakłada na nich tylko obowiązek odpowiedniego znakowania produktów i obowiązek informowania swoich odbiorców o dostarczanym produkcie. To wyłącznie od producenta zależy jakie przyjmie on rozwiązanie i w jaki sposób będzie egzekwował swoje prawo.